قرآنى باتمامى مردم بوده و محتواى اصلى آنها بيان عقايد دينى ، جدالهاى فكرى شرك و توحيد و مباحث مربوط به قيامت است . از جمله مشخصه‌هاى سوره‌هاى مدنى چنين است : هر آيه‌اى كه خطاب « ياايها الناس » داشته و سوره‌هايى كه كلمه كلّا ( براى توبيخ و سرزنش ) در آن به كار رفته ، مكى هستند . سوره‌هايى كه سجده در آن آمده مكى است . سوره‌هايى كه قصص انبياء درآن آمده - بجز بقره - همه مكى است . سوره‌هايى كه قصهء آدم و شيطان در آن آمده - بجز بقره - مكى است . بايد گفت تقريباتمامى سوره‌هايى كه از منافقان ياد كرده مدنى است . « 1 » همچنين عموم آياتى كه ضمن آنها بحث از جهاد مسلحانهء با مشركان شده ، و يا سخن از حدود الهى ، فرايض ، حقوق شخصى و احكام شرعى گفته است مدنى است . « 2 » چنين تفاوتى درآيات مكى و مدنى اين اصل را به دست مىدهد كه قرآن در مكه برخورد « عقيدتى » و در مدنى برخورد « فقهى » كرده است . در واقع ، اصلاح انديشهء فكرى مردم در مرحلهء نخست قرار گرفته و پس از ايجاد جامعهء دينى ، اصلاح آداب وارزشهاى اجتماعى و تبيين احكام شرعى به عنوان يك اصل در آمده است . تفاوت اين دو مرحله از حيث واقعيت عملى ، عامل عمده‌اى در دو مرحله‌اى شدن دعوت اسلامى بوده است . متأسفانه برخى از مستشرقان اين تفاوت را نوعى دوگانگى در دعوت اسلامى ونيز دوگانگى در شخصيت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم دانسته‌اند . گيب پاسخ مناسبى به اين اعتراض داده است . او مىگويد : تضاد قاطعى كه معمولًا ميان پيغمبر گمنام مورد آزار در مكه و رئيس حكومت دينى جنگجو در مدينه قائل مىشوند از نظر تاريخى قابل توجيه نيست . هرگز در وجدان و ادراك محمد صلى الله عليه و آله و سلم ترديدى در رسالتش حاصل نشده بود . ظاهر امر اين بود كه نهضت اسلامى شكل تازه‌اى يافته و جامعهء معينى را در زمينهء سياسى تحت رياست فردى واحد بنا كرده است . . . آنچه در مدينه تازگى داشت اين بود كه جامعهء مذهبى تحول يافته و از جنبهء « نظرى » وارد جنبهء « عملى » شده بود . « 3 » همانگونه كه اشاره شد ، الزاماتى كه جامعهء جاهلى مكه مطرح مىكرد جز الزاماتى بود كه جامعهء دينى سياسى مدينه مىطلبيد . بااين حال بايد گفت ، در مكه آياتى در زمينه اخلاق فردى و اجتماعى نازل شد كه مبناى برخى از احكام شرعى گرديد . اين آيات فقهى از دو جهت قابل بررسى است ؛ يكى آن كه كليت اهداف اخلاقى و فقهى اسلام را ارائه داده و چهارچوبى براى مجموعهء فقهى است كه بعدها به تفصيل در مدينه نازل شده است . و دوم آن كه احكام نازل شده در مكه ، بطور

--> ( 1 ) . البته دراين باره اختلاف نظر اندكى وجود دارد . ( 2 ) . تاريخ قرآن ، راميار ، صص 607 - 605 ( 3 ) . اسلام ، بررسى تاريخى ، ص 45